Ikki qoida bir-biriga zid: qaysi hujjat qoʻllanadi

Bank yuristi litsenziya olish rejasini tuzyapti. Bank faoliyati toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, Markaziy bank bir oy ichida qaror qabul qiladi. Markaziy bankning nizomi esa shunga yaqin holat uchun ikki oy deydi. Rejaga qaysi sanani yozish kerak?

Qisqacha: Oʻzbekistonda bunga bitta qonunning bitta moddasi javob beradi. Ikki hujjatning yuridik kuchi har xil boʻlsa, yuqoriroq yuridik kuchga ega boʻlgani qoʻllanadi. Yuridik kuchi teng boʻlsa, keyinroq qabul qilingani amal qiladi, lekin vazirlik yoki idoralardan biri shu sohani tartibga solish uchun maxsus vakolatga ega boʻlsa, uning hujjati ustun turadi. Agar ziddiyat inson bilan davlat oʻrtasida yuzaga kelsa, u inson foydasiga talqin etiladi.

Hujjatlar zinapoyasi

Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisidagi qonun (6-modda) hujjat turlarini quyidagi tartibda sanaydi:

1. Konstitutsiya
2. Qonunlar
3. Oliy Majlis palatalarining qarorlari
4. Prezidentning farmonlari va qarorlari
5. Prezident Administratsiyasi Rahbarining farmoyishlari (2026-yil 14-avgustda qoʻshilgan)
6. Vazirlar Mahkamasining qarorlari
7. Vazirliklar va idoralarning buyruqlari hamda qarorlari
8. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari

Konstitutsiya va qonunlar «soʻzsiz ustuvorlik»ka ega (8-modda). Prezident hujjatlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, vazirlik va idoralarning hujjatlari hamda mahalliy organlarning qarorlari qonunosti hujjatlaridir (7-modda). Yuridik kuchni Konstitutsiya, hujjatni qabul qilgan organning vakolatlari va maqomi, hujjat turi hamda u qabul qilingan sana belgilaydi (18-moddaning 1-qismi). Quyi organlar yuqori hujjatlar asosida ish koʻradi: Vazirlar Mahkamasi — qonunlar va Prezident hujjatlari asosida (13-modda), vazirlik va idoralar esa faqat qonun, Prezident hujjati yoki Vazirlar Mahkamasi qarori ularga vakolat bergan hollarda (14-modda).

5-band yangi. Bu farmoyishlar Konstitutsiya, qonunlar va Prezident hujjatlari asosida qabul qilinadi (12-1-modda), lekin hujjatlarni qonunlar va qonunosti hujjatlariga ajratadigan 7-modda ularni hozircha tilga olmaydi.

Yana ikki qoida qonunosti hujjatlarini oʻz oʻrnida ushlab turadi. Har bir hujjat oʻzidan yuqoriroq hujjatlarga mos boʻlishi kerak (18-moddaning 2-qismi). Qonunosti hujjatida qonun darajasida tartibga solinishi lozim boʻlgan masalalar boʻyicha norma belgilashga yoʻl qoʻyilmaydi (11-modda).

18-moddadagi toʻrtta tekshiruv

Ularni shu tartibda qoʻllang.

1. Yuridik kuchi har xilmi? Yuqoriroq yuridik kuchga ega hujjatni qoʻllang (3-qism). Masalan, qonun Markaziy bank nizomidan ustun.
2. Yuridik kuchi tengmi? Keyinroq qabul qilingan hujjatni qoʻllang (4-qism), 3-tekshiruvdagi hol bundan mustasno.
3. Bir xil maqomdagi ikki vazirlik yoki idorami? Agar ulardan biri shu sohani huquqiy tartibga solish uchun maxsus vakolatga ega boʻlsa, uning hujjati boshqasinikidan yuqoriroq yuridik kuchga ega (5-qism). Bu «keyingisi ustun» qoidasidan yagona istisno, shuning uchun 2-tekshiruvdan oldin buni aniqlang.
4. Inson va davlat? Inson bilan davlat organlari oʻrtasidagi munosabatlarda yuzaga keladigan qonunchilikdagi barcha ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga talqin etiladi (6-qism, 2024-yil fevralda qoʻshilgan).

Markaziy bank qayerda turadi

Markaziy bank «oʻz vakolatlari doirasida» Oʻzbekistondagi barcha uchun majburiy boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi (Markaziy bank toʻgʻrisidagi qonun, 9-modda). Hech bir modda Markaziy bankni zinapoyaga nomi bilan qoʻymaydi. Uning hujjatlari ikki qoida tufayli qonunlardan pastda turadi: qonunlar soʻzsiz ustuvor (8-modda) va har bir hujjat yuqoriroq yuridik kuchga ega hujjatlarga mos boʻlishi kerak (18-moddaning 2-qismi). Demak, Markaziy bank nizomi va qonun bir masalada turlicha aytsa, qonun qoʻllanadi (18-moddaning 3-qismi).

Haqiqiy ikki qoida misolida

Nima haqida:

• Bank faoliyati toʻgʻrisidagi qonun, 20-moddaning 10-qismi: Bankni davlat roʻyxatidan oʻtkazish va unga bank litsenziyasini (litsenziyalarini) berish toʻgʻrisidagi qaror.
• Markaziy bankning 3252-son nizomi, 29-2-band: Bank litsenziyasiga ega bankka islomiy bank faoliyati litsenziyasini berish toʻgʻrisidagi qaror.

Birinchi qadam — zinapoya emas. Birinchi savol: bu bitta holatmi? Qonundagi bir oy yangi bankni roʻyxatdan oʻtkazish va unga litsenziya berish uchun. Nizomdagi ikki oy esa allaqachon mavjud bankka ikkinchi litsenziya berish uchun. Ikkinchi holatga bank faoliyati toʻgʻrisidagi qonunning oʻzi javob beradi: 20-1-moddaning 10-qismi bank litsenziyasiga ega bankka islomiy bank faoliyati litsenziyasini berish toʻgʻrisida qaror qabul qilish uchun Markaziy bankka ikki oy beradi.

Demak, ziddiyat yoʻq. Bir oylik qoida (20-modda) yangi bankka tegishli. Ikki oylik qoida ikkinchi litsenziyaga tegishli va nizom qonunning oʻz muddatini takrorlaydi. Mavjud bankning islomiy bank faoliyati litsenziyasi rejasiga ikki oy yoziladi.

Usul shu. Ikki xil raqam hali ziddiyat emas: qoidalar qoʻshni holatlarni tartibga solishi, yuqoriroq hujjat esa har bir holatni allaqachon alohida hal qilgan boʻlishi mumkin. Ikkala qoida bir savolga turlicha javob bergandagina buni ziddiyat deng.

Yutqazgan qoida bilan nima boʻladi

18-modda qaysi qoidani qoʻllashni aytadi, lekin boshqasini oʻzi bekor qilmaydi. Yuqoriroq yuridik kuchga ega hujjat bilan ziddiyat aniqlansa, normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilish huquqiga ega organ uni bartaraf etish choralarini koʻradi (53-moddaning 3-qismi). Yangi hujjat qabul qilinganda unga zid boʻlgan avvalgi hujjatlarga oʻzgartish kiritiladi yoki ular rasman oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilishi lozim (46-moddaning 1-qismi). Shu vaqtgacha siz ustun qoidani qoʻllaysiz va nega shunday qilganingizni 18-moddaga tayanib tushuntira olasiz.

Hozir nima qilish kerak

• Rejani muddatga tayanib tuzishdan oldin, uni belgilovchi barcha hujjatlarni toping. Har birining turi va qabul qilingan sanasini yozib qoʻying.
• Bu bitta holat ekanini tekshiring. Ishtirokchi, harakat va uni boshlovchi voqea bir xilmi? Agar yoʻq boʻlsa, ikkala qoida yonma-yon qoʻllanishi mumkin.
• Haqiqiy ziddiyat boʻlsa, 18-moddani tartib bilan qoʻllang: yuridik kuch, keyin maxsus vakolatli organ, keyin sana.
• Davlat organi bilan jismoniy shaxs sifatida ishlayapsizmi? 6-qism noaniq yoki zid qoidani sizning foydangizga talqin qiladi; unga yozma ravishda havola qiling. Qonun insonni nazarda tutadi va kompaniya unga tayana olishini aytmaydi.
• Asoslashni hujjat qilib saqlang. 18-moddaga havola qilingan qisqa izoh tekshiruvchining «nega aynan shu qoidaga amal qildingiz?» degan savoliga javob beradi.

Tartibga solinadigan sohadagi misol — moliyaviy faoliyatni tartibga solish sharhimizda va Huquqiy ogohlantirishlar boʻlimida. Sizning holatingizda ikki norma toʻqnashsa, bizga yozing.

Manbalar

• 2021-yil 20-apreldagi OʻRQ-682-son «Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida»gi Qonun, 6–8, 11, 12-1, 13, 14, 18, 46, 53-moddalar — lex.uz
• «Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida»gi Qonun (OʻRQ-582), 9-modda — lex.uz
• «Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida»gi Qonun (OʻRQ-580), 20, 20-1-moddalar — lex.uz
• Markaziy bankning bank faoliyatini litsenziyalash toʻgʻrisidagi nizomi, 2020-yil 25-maydagi 3252-son roʻyxat raqami, 29-2-band — lex.uz

Qonunchilik bilan Lex orqali tekshirilgan: 6 oktabr 2026 · Juris Advisory

Surat: AXP Photography, Pexels