Koʻpchilik MChJ ikki organ bilan ishlaydi: ishtirokchilarning umumiy yigʻilishi va direktor. Yangi qonun uchinchisini qoʻshadi, u ixtiyoriy: kuzatuv kengashi. Uni koʻpincha direktorlar kengashi deyishadi, lekin Oʻzbekiston huquqida direktor ijro etuvchi organdir, kuzatuv kengashi esa direktordan yuqorida turadi.
Kerakmi?
Yoʻq. 2026-yil 21-apreldagi OʻRQ-1137-son «Masʼuliyati cheklangan jamiyatlar toʻgʻrisida»gi Qonunga (2026-yil 22-iyuldan amalda) koʻra ustavda kuzatuv kengashi nazarda tutilishi mumkin (30-moddaning 2-qismi). Ustavda bandi yoʻq boʻlsa, kengash ham yoʻq. Uni umumiy yigʻilish saylaydi va vakolatini muddatidan oldin tugatishi mumkin (31-moddaning 8-qismi).
Bitta qoida kompaniya kimga qarashliligiga bogʻliq. Davlatning ulushi ustav fondining (ustav kapitalining) 50 foizidan oshsa, kengashda kamida bitta mustaqil aʼzo boʻlishi shart (41-moddaning 1-qismi).
Kengash mantiqan kerak boʻladi, agar ishtirokchilar bir nechta va biznesni birga boshqarmasa, investor yigʻilishlar orasida ham ovoz huquqini xohlasa yoki xorijiy bosh kompaniya direktorni nazorat qilmoqchi boʻlsa. Kerak emas, agar kompaniyaga bitta shaxs egalik qilsa va uni oʻzi boshqarsa. Qonunda bir ishtirokchili MChJda kengash tuzishni taqiqlovchi qoida topmadik, demak bu mumkin. Lekin bizning talqinimizcha, bu yerda kengash deyarli foyda bermaydi: yagona ishtirokchi umumiy yigʻilishning barcha qarorlarini oʻzi, yozma shaklda qabul qiladi (38-modda).
Kim nimani hal qiladi
Qonun kengashning vakolatlarini belgilamaydi. Ularni ustav belgilaydi (40-moddaning 1-qismi). Qonun faqat ustav kengashga nimalarni topshirishi mumkinligini sanab beradi.
| Masala | Kim hal qiladi |
|---|---|
| Ustavni oʻzgartirish | Faqat umumiy yigʻilish (12-moddaning 4-qismi) |
| Kengashni saylash, uning vakolatini muddatidan oldin tugatish | Faqat umumiy yigʻilish (31-moddaning 8-qismi) |
| Ijro etuvchi organlarni tuzish, ularning vakolatini muddatidan oldin tugatish | Direktorni umumiy yigʻilish saylaydi (42-moddaning 1-qismi); ustav bu vakolatni kengashga berishi mumkin (40-moddaning 2-qismi). Direktor kundalik ishni boshqaradi va ishonchnomasiz harakat qiladi (42-moddaning 4-qismi) |
| Ichki auditni tashkil etish, xodimlarini tayinlash | Kengash, agar ustav bu vakolatni bersa (40-moddaning 2-qismi) |
| Jamiyat mol-mulkining 25–50 foizi miqdoridagi yirik bitimlar | Kengash, agar ustavda shunday boʻlsa (50-moddaning 4-qismi); aks holda 50-moddaga koʻra umumiy yigʻilish |
| Manfaatdorlik bitimlari, mol-mulkning 5 foizigacha | Kengash, agar ustavda shunday boʻlsa (49-moddaning 15-qismi); aks holda 49-moddaga koʻra umumiy yigʻilish |
| Umumiy yigʻilishni tayyorlash va chaqirish | Kengash, agar ustav bu vakolatni bersa (40-moddaning 2-qismi) |
| Kengash aʼzolariga haq toʻlash | Miqdorini umumiy yigʻilish belgilaydi (40-moddaning 5-qismi) |
Ikki chegarani bilib qoʻying. Umumiy yigʻilish oʻzining eksklyuziv masalalarini kengashga ham, direktorga ham topshira olmaydi (31-moddaning 17-qismi). Ijro etuvchi organni kim tuzishi haqida 40-moddaning 2-qismi va 42-moddaning 1-qismi bir-biridan biroz farq qiladi. Shuning uchun bu masalani ustavda aniq yozing, qonundagi umumiy qoidaga tayanmang.
Kimlar aʼzo boʻla oladi
- Mumkin emas: direktor, kollegial ijro etuvchi organ aʼzolari, shoʻba va qaram jamiyatlar boshqaruv organlarining aʼzolari va ularning xodimlari (40-moddaning 4-qismi), shuningdek taftish komissiyasi aʼzolari (51-moddaning 3-qismi).
- Mumkin: ishtirokchilar ham, tashqaridagilar ham. Kengashni faqat ishtirokchilardan tuzishni talab qiladigan qoida topmadik.
- Mustaqil aʼzolar: ustavda ularning soni alohida koʻrsatilishi kerak (39-moddaning 5-qismi). Mustaqil boʻla olmaydiganlar roʻyxati uzun: oxirgi uch yilda jamiyatda ishlagan, 5 foiz va undan koʻp ulushga ega, yirik mijoz yoki yetkazib beruvchi boʻlgan yoki kengashda ketma-ket olti yil ishlagan shaxs (41-modda, 2–11-qismlar).
- Muddat: taʼsis hujjatlarida boshqacha koʻrsatilmasa, uch yil. Qayta saylanish cheklanmagan (39-moddaning 2- va 3-qismlari).
U qanday qaror qabul qiladi
Kvorumni ustav belgilaydi, lekin u saylangan aʼzolarning 75 foizidan kam boʻlishi mumkin emas (40-moddaning 8-qismi). Aʼzo oʻz ovozini hech kimga, jumladan boshqa aʼzoga ham topshira olmaydi (40-moddaning 7-qismi). Ustavda boshqacha koʻrsatilmasa, qarorni sirtdan ovoz berish (soʻrov yoʻli bilan) orqali, aʼzolarning uchdan ikki qismi ovozi bilan qabul qilish mumkin (40-moddaning 9-qismi). Kengash aʼzolari umumiy yigʻilishda maslahat ovozi huquqi bilan qatnasha oladi (40-moddaning 6-qismi).
Qonun kengash toʻgʻrisida alohida nizom talab qilmaydi. Rais hal qiluvchi ovozga egami va bayonnoma qanday yuritiladi, bu haqda ham qoida topmadik. Ustav kengash qanday tuzilishi va ishlashini, aʼzolar va raisning vakolati qanday tugashini belgilashi kerak (40-moddaning 3-qismi). Qolganini oʻzingiz yozasiz, buning odatiy yoʻli qisqa yozma nizomdir.
Kim javob beradi
Kengash aʼzolari, direktor va kollegial ijro etuvchi organ aʼzolari oʻz aybli harakati yoki harakatsizligi, yoxud fidutsiar majburiyatlarni buzgani sabab yetkazilgan zarar uchun jamiyat oldida javob beradi (46-moddaning 2-qismi). Qarshi ovoz bergan yoki ovoz berishda qatnashmagan aʼzo javobgar emas. Daʼvoni jamiyat yoki istalgan ishtirokchi qoʻzgʻatishi mumkin (46-moddaning 5-qismi).
Yana ikki qoida muhim. Jamiyat kengash aʼzosining qonunga xilof harakati tufayli toʻlovga qobiliyatsiz boʻlib qolsa va mol-mulki yetmasa, sud shu aʼzoga subsidiar javobgarlik yuklashi mumkin (4-moddaning 5-qismi). Kengash 50-moddaning 4-qismiga koʻra yirik bitim haqida qaror qabul qilsa, oʻz aybi bilan yetkazilgan zarar uchun umumiy yigʻilish oldida javob beradi.
Amaldagi MChJlar
71-moddaga koʻra qonun rasmiy eʼlon qilinganidan uch oy oʻtgach kuchga kiradi. Ustavlarni qonunga moslashtirish uchun oʻtish davri yoki muddat topmadik. Agar MChJingizda kengash eski qonun boʻyicha allaqachon bor boʻlsa, ustav yuqoridagi masalalarga javob berishini tekshiring (tarkib soni, mustaqil oʻrinlar, kvorum, muddat, vakolat qanday tugashi). Javob bermasa, ustavni umumiy yigʻilish qarori bilan oʻzgartiring (12-moddaning 4-qismi). Oʻzgartirish uchinchi shaxslar uchun faqat davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab kuchga kiradi (14-moddaning 16-qismi).
Savollar
MChJda kuzatuv kengashi majburiymi? Yoʻq, faqat ustavda nazarda tutilsa (30-moddaning 2-qismi).
Bitta ishtirokchili MChJda kengash boʻlishi mumkinmi? Buni taqiqlovchi qoida topmadik, lekin yagona ishtirokchi umumiy yigʻilish hal qiladigan hamma narsani baribir oʻzi hal qiladi.
Direktor kengash aʼzosi boʻla oladimi? Yoʻq (40-moddaning 4-qismi).
Bu direktorlar kengashi bilan bir narsami? Oʻzbekiston huquqida bu kuzatuv kengashi. «Direktorlar kengashi» Rossiya huquqidagi atama, bizda direktor ijro etuvchi organdir.
Aʼzolarga haq toʻlash mumkinmi? Ha, agar umumiy yigʻilish shunday qaror qilib, miqdorni belgilasa (40-moddaning 5-qismi).
Keyingi qadam
Kengash kerak boʻlsa, ish ustavda bajariladi. MChJ ochish paketimizda moslashtirish mumkin boʻlgan ustav bor. MChJingizda kengash allaqachon bor boʻlsa yoki tuzilma murakkab boʻlsa, maslahat soʻrang: ustavni yangi qonunga solishtirib chiqamiz. Islohot haqida umumiy tasavvur uchun yangi MChJ qonuni boʻyicha qoʻllanmamizni oʻqing.
Shartlaringizni tekshirtirmoqchimisiz?
Hujjatni yuboring yoki vaziyatingizni yozing, nimani oʻzgartirish kerakligini aytamiz.
Qoʻngʻiroqqa yozilish →Surat: Alena Darmel, Pexels